
๐๐ฎ๐๐ฅ๐ข๐๐๐ข ๐๐ง๐ญ๐ข๐ ๐จ: ๐๐๐ ๐ฎ๐ง๐๐, 26 ๐๐ฎ๐ญ๐ฎ๐๐ซ๐ฎ 2026-
Exelรฉnsia PAM Baucau, ๐๐ซ๐. ๐๐๐ง๐๐ซ๐๐ง๐๐ ๐๐๐ฆ๐จ๐ฌ ๐๐๐ซ๐ญ๐ข๐ง๐ฌ ho Diretor Geral Desentralizasaun Governu Lokal (DG-DGL) ๐๐ซ. ๐๐ง๐ญรณ๐ง๐ข๐จ ๐. ๐๐ฎ๐ญ๐๐ซ๐ซ๐๐ฌ, Reprezentante Ministru Agrikultura Pekรบaria Peska no Floresta, abertura seminariu ba Loron Estabelesimentu Autoridade Munisipal Baucau Ba Dala X ho Tema Prinsipal โ๐ฏ๐๐๐๐๐๐ ๐ซ๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐ฒ๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐ ๐๐ ๐ฌ๐๐๐๐๐๐๐๐” nomos Selebarasahn Loron Ai-han Mundial ba Dala XLV ho tema “๐ฏ๐๐๐๐๐๐ ๐ฐ๐๐ ๐ฐ๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐ฎ๐๐๐๐๐๐ ๐จ๐-๐๐๐ ๐๐ ๐ต๐๐๐๐๐๐๐๐”, serimonia ofisiรกl ba tinan ida ne’e hala’o iha Suku Afaรงa Postu Administrativu Quelicai-Antigo, Munisรญpiu Baucau.
Importรกnsia ba serimonia estabelesimentu Munisipiu Baucau ba dala X, servisu prinsipรกl mak tenke konsentra liu tan ba oinsรก atu hamenus pobreza, aumenta kualidade infrastrutura bazika, proteje medio-ambiente, no fornese servisu pรบbliku ne’ebรฉ di’ak liu ba komunidade. Ita presiza mรณs kapasita liutan rekursu humanus lokal, liu-liu juventude no feto sira, hodi nune’e sira bele sai na’in ba dezenvolvimentu iha sira-nia rai rasik, liuhusi implementasaun efisiente ba programa dezenvolvimentu munisipรกl sira.
Iha รกmbitu preparasaun ne’e, esforsu husi entidade hotu-hotu, administrasaun munisipรกl, lideransa komunitรกria, autoridade lokรกl, parseiru dezenvolvimentu sira, to’o mรณs povu tomak iha suku no aldeia sira, sai nu’udar kbiit boot liu hotu. Desentralizasaun katak hatutan podรฉr besik liu ba sidadaun, hodi simu desizaun no rezolve problema iha nivel lokรกl ho lalais no efektivu.
Tan ne’e, tema husi ita-nia komemorasaun ohin nian mak lia-fuan matenek ida ne’ebรฉ fo hanoin mai ita hotu: “HAMETIN DESENTRALIZASAUN HO KUALIDADE NO EFISIENTE”. Tema ne’e husu atu ita hotu hamutuk servisu di’ak liu tan, garante katak bainhira podรฉr no kompetรฉnsia sira desentraliza ba munisipiu, servisu ne’ebรฉ fรณ sai tenke ho kualidade ne’ebรฉ aas, transparente, livre husi korrupsaun, no fรณ satisfasaun total ba sidadaun sira. Liuhosi inaugurasaun balkaun รบniku no melloramentu servisu rejistu, notariadu, no identifikasaun sivil iha Baucau, ita haree ona ezemplu konkretu katak Estadu hakbesikan an ba lia-loos ba nia povu.
Saida mak presiza atu halo depois de tinan 10 estabelesimentu Munisipiu Baucau?
Molok ita tama ba oin, ita tenke halo reflesaun kle’an kona-ba pasu tuir mai. Bainhira Baucau kompleta ona tinan 10 nia ezistรฉnsia nudar munisรญpiu, iha prioridade importante balun ne’ebรฉ presiza atu hala’o ho urjรฉnsia iha รกmbitu preparasaun ba simu Desentralizasaun Poder Lokรกl:
1. Hametin kapasidade instituisionรกl no rekursu umanus;
2. Governu lokรกl no funsionรกriu sira presiza kontinua hetan formasaun hodi nune’e bele jere orsamentu no programa sira;
3. Prezisa hala’o atendimentu ho transparente, efisiente, no tau povu nia presiza nu’udar prioridade;
4. Fรณ Kbiit ba ekonomia lokรกl no produsaun agrรญkola: Tanba Baucau iha potensialidade bootiha agrikultura;
5. ita tenke apoia liu tan to’os-na’in sira hodi garante seguransa ai-han, nune’e labele depende ba li’ur.
6. Melhoramentu infraestrutura bรกzika: Servisu pรบbliku hanesan estrada rurรกl, bee-moos, fasilidade saude, no eskola sira presiza kontinua hadi’a atu liga komunidade iha postu administrativu no suco sira ho fasil.
7. Partisipasaun ativa komunidade: Desentralizasaun signifika poder mai besik povu. Tan ne’e, komunidade rasik tenke envolve-an hato’o hanoin no kontrola dezenvolvimentu iha sira-nia fatin rasik.
Nu’udar parte mรณs husi komemorasaun Loron Aihan Mundial ba dala 45, ita labele haluha katak seguransa alimentรกr no nutrisaun mak pilรกr prinsipรกl ba protesaun moris nian.
Parte ida husi kompetisaun aihan nutritivu ne’ebรฉ halao dadaun, ne’e hanesan atividade estratรฉjika ida hodi enkoraja komunidade, liuliu inan sira, atu uza produtu lokรกl no organiku sira ne’ebรฉ iha kualidade nutritivu aas hodi kombate malnutrisaun ka desnutrisaun iha labarik sira-nia leet. Husi
kompetisaun ne’e, ita hatudu katak Baucau iha potensialidade boot atu produz hahan ne’ebรฉ saudavel, nutritiva no sustentรกvel, hodi asegura katak ita-nia jerasaun foun moris ho saude no matenek ne’ebรฉ di’ak liu.
Kona-ba Kompetisaun Ai-han Nutritivu
Atividade ida ne’ebรฉ dada atensaun mak kompetisaun ai-han nutritivu no produsaun lokal. Kompetisaun ida-ne’e la’รณs de’it atu hatudu arte ka abilidade kulinรกria, maibรฉ nia objetivu prinsipรกl mak atu:
* Hasa’e konsiรฉnsia komunidade nian kona-ba importansia ai-han ne’ebรฉ iha nutrisaun di’ak
* hodi kombate malnutrisaun.
* Fรณ hanoin ba inan-aman no juventude sira katak ai-han ne’ebรฉ saudรกvel bele hetan rasik
* husi ita-nia rai-laran liuhusi produsaun agrikola lokรกl.
* Enkoraja estudante no joven sira atu iha kriatividade no apresiasaun ba hahalok han-moris
* ne’ebรฉ sustentรกvel no saudรกvel.
Parabรฉns ba Munisรญpiu Baukau ba nia aniversรกriu ba dala 10, no mรณs ba ita hotu nia esforsu iha Loron Ai-han Mundiรกl ba dala 45. Husik ita hamutuk harii Baukau no Timor-Leste ne’ebรฉ iha seguransa ai-han no nutrisaun ne’ebรฉ di’ak liu ba futuru!
Iha serimonia neโe mos Diretor Geral Desentralizasaun Governu Lokal (DG-DGL) Sr. Antonio A. Guterres hateten ohin loron ida neโe serimonia rua ida komemorasaun ai-han mundial nian nomos ida tranformasaun Distritu sub-Distritu tranforma ba Munisipiu no Postu Administrativu iha teritoria laran tomak.
Politika desentralizasaun nian iha faze tolu
Faze Ida koalia kona ba deskonsentrasaun administrativa neebe instala iha 1 setembru 2016 ho nia ekualamentu legal ida dekretu lei 3 iha 6 marsu iha faze primeiru atu transforma distritu ba munisipiu e 4 ba Autoridade 8 lao ho administrasaun munisipal iha altura neโeba transformasaun ida nee Signifikante liu la iha indifikasaun.
Tamba saida mak munisipiu 4 neโe transforma ba distritu ba liu autoridade munsipal 8 la’o neneik Administrasaun munisipal ne’ebe lidera husi administrador 1 no sekretariu 1 Servisu munisipais instrumentais 8 operasionalizasaun Ida misionaris Ida ne’ebe atribui komprtensia husi Governu sentral mai lokal 11 ho rejime ida neebe uza rejime administrativu uniku la iha rejime sira seluk tan. Ne faze ida intalasaun e preparatoriu atu hakat ba faze tuir mai.
Faze tuir mai alterasaun dekretu3/2016 marsu ba dekretu 84/2023 transforma prosesu administrativa intituisional atu responde ba objetivu desentralizasaun ne’ebe aborda kestoens politika iha palavras estratejiku dezenvolvimentu nasionรกl iha objetivu segundu promove instituisaun estadu ne’ebe kredivel iha nia teritoria laran rasik.
โHa’u hakarak partilla ba lider lokal mai to dirijente munisipais sira aleinde mandatu kontituisaun RDTL iha planu estratejiku Dezenvolvimentu nasional mos aborda kestoens 4 iha neโeba ida mos promove setor provado area rural, ida ba dezenvolve intituisaun estadu neebe forte no kredivel , iha kria partisipasaun demokratikuโ informa DG-DGL MAE.
Serimonia ne’e prense ho atividade karavana tradisionรกl, seminรกriu no kulinรกria tradisionรกl nune’e mos distribui ai-han produtu organiku ba komunidade sira.
Atividade ne’e marka Prezensa husi Diretores Jerais husi nasionรกl, Sekretรกriu Munisipรกl, Diretรณres Sevisu Munisรญpais, Administradรณr Postu-Administrativu sira, Diretรณres Delegasaun Territorial,Kargu Xefia sira, Parseiru Dezenvolvimentu, Veterano/a, Sosiedade sivil, Autoridade Seguransa PNTL no F-FDTL, Autoridade lokรกl sira, Konviksaun Relijoza, funsionรกriu, komunidade no estudante sira.